जेएनजी आन्दोलनका नाममा गतसाल भाद्र २३ मा भएको हत्या र भाद्र २४ को विध्वंसपछि आम नागरिकमा कल्पना गर्नै नसकिने मानसिक समस्या बढेर गएको थियो। सम्पादनविनाका श्रव्यदृष्य सामाग्रीले सामाजिक संजाल र संचार माध्यम भरिएसंगै धेरैमा नकारात्मक असर परेको सत्य तथ्यांकले देखाएको छ।

त्यो कालो दिनको एकवर्ष पुग्नै लाग्दा भाद्र १० गते बिहानै उर्लिएको भोटेकोशीले हजारौंको जीवन मात्र लुटेन आम नेपालीलाई भुल्नै नसकिने पीडा पनि दिएको छ। बाढी संगसंगै सामाजिक संजाल र संचार माध्यमबाट पस्किएका श्रव्यदृष्य सामाग्रीले धेरैको मथिङ्गल हल्लाएको छ।

२०५२ देखि सुरु भएको १० वर्षे माओवादी द्धन्द्धको ताप सेलाउन नपाउदै देशमा आएका अनिष्टका यी घटनाहरुले कोमल हृदयका नेपालीका मन मात्र हैन संसारका धेरैलाई दुखाएको छ। नेपालमा दिन प्रतिदिन आत्महत्याका घटना बढिरहदा देशमा हुने ठूला ठूला पीडादायीक घटनाका दृष्यले झनै मलजल गरेको छ।

सहरकाबिच चौराहामा हुने आत्मदाहका दृष्य होस या अन्य विभत्स दृष्यलाई सामाजिक संजाल मात्र नभए नामै चलेका संचार माध्यमले समेत सम्पादन विना नै प्रस्तुत गर्न थालेपछि झनै जोखिम बढाइरहेको छ। सामाजिक संजाल बन्दको विरोधका नाममा गतसालको विध्वंसपछि त्यही संजाल प्रयोग/दुरुपयोग गरेर बनेको सरकारलाई त्यही सामाजिक संजाल निल्नु न ओकेल्नु बनेको छ।

हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० मा विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस मनाइन्छ। यस दिवसको मुख्य उद्देश्य आत्महत्याका कारण, जोखिम तथा रोकथामका उपायबारे जनचेतना फैलाउनु, मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु र संकटमा रहेका व्यक्तिलाई समयमै सहयोग तथा उपचारमा जोड्नु हो। आत्महत्या केवल एक व्यक्तिको समस्या होइन; यो परिवार, समुदाय र समग्र समाजसँग जोडिएको गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक विषय हो।

मानिसले जीवनमा विभिन्न प्रकारका तनाव, निराशा, असफलता, पारिवारिक समस्या, आर्थिक कठिनाइ, हिंसा, सामाजिक बहिष्करण, एक्लोपन वा अन्य संकटको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यस्ता कठिन परिस्थितिमा कतिपय व्यक्तिले आफू एक्लो भएको, आफ्नो समस्या समाधान हुन नसक्ने वा भविष्यमा कुनै आशा नरहेको महसुस गर्न सक्छन्। तर संकटको अवस्था स्थायी हुँदैन, सहयोग र उचित उपचारले अवस्था सुधारिन सक्छ। त्यसैले संकटमा रहेका व्यक्तिलाई दोष दिने वा कमजोर ठान्ने होइन, सुन्ने, बुझ्ने र सहयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ।

आत्महत्या रोकथामका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपायमध्ये एक हो—खुला र संवेदनशील संवाद। कसैले असामान्य रूपमा निराश देखिएमा, आफूलाई बोझ ठानिरहेको कुरा गरेमा, एक्लिन खोजेमा वा जीवनप्रति आशा नरहेको संकेत गरेमा उसको कुरा गम्भीरतापूर्वक सुन्नुपर्छ।

“तिमीलाई के भयो ?”, “म तिम्रो कुरा सुन्न तयार छु”, “तिमी एक्लो छैनौ” जस्ता सरल शब्दले पनि संकटमा रहेको व्यक्तिलाई ठूलो भावनात्मक सहारा दिन सक्छ। उसको समस्या तुरुन्तै समाधान गर्न नसकिए पनि उसको कुरा सुन्नु र साथ दिनु आफैंमा महत्वपूर्ण सहयोग हो।

आत्महत्या रोकथाममा परिवार, साथीभाइ, विद्यालय, कार्यस्थल, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय सरकार, सञ्चारमाध्यम तथा समुदाय सबैको भूमिका हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या वा भावनात्मक संकटलाई लुकाउने, उपहास गर्ने वा कलंकित गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुपर्छ।

विशेषगरी युवा तथा किशोरकिशोरीमा परीक्षा, रोजगारी, सम्बन्ध, सामाजिक दबाब, साइबर बुलिङ र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले तनाव बढाउन सक्छ। उनीहरूसँग नियमित संवाद गर्ने, उनीहरूको भावना सम्मान गर्ने र आवश्यक पर्दा मनोपरामर्श तथा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच गराउने व्यवस्था आवश्यक छ।

आत्महत्या रोकथाम केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको जिम्मेवारी होइन। समाजका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो वरिपरिका मानिसको भावनात्मक अवस्थाप्रति संवेदनशील हुन आवश्यक छ। कसैको व्यवहारमा अचानक परिवर्तन देखिएमा बेवास्ता गर्नु हुँदैन। संकटमा रहेको व्यक्तिलाई एक्लै छोड्नुको सट्टा विश्वासिलो व्यक्ति, परिवार वा योग्य स्वास्थ्य तथा मानसिक स्वास्थ्यकर्मीसँग जोड्नुपर्छ।

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—जीवन अमूल्य छ र संकटमा परेका मानिसलाई समयमै साथ, सहयोग र उपचार उपलब्ध गराउन सकिन्छ। एउटा फोन, एउटा संवाद, एउटा सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार वा समयमै गरिएको सहयोगले कसैको जीवन बचाउन सक्छ।

नेपालमा आत्महत्या गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य तथा सामाजिक समस्याका रूपमा देखिएको छ। नेपाल सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या क्षेत्रको प्रगति प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२२ मा नेपालमा आत्महत्या मृत्यु दर प्रति एक लाख जनसंख्यामा २२.२ पुगेको थियो। त्यस्तै, राष्ट्रिय जनगणना २०७८÷२०२१ को तथ्याङ्कमा आधारित विश्लेषणअनुसार नेपालमा ५,२७१ आत्महत्या मृत्यु अभिलेख भएका थिए र औसतमा प्रतिदिन करिब १४ जनाको मृत्यु आत्महत्याका कारण भएको देखिन्छ।

नेपाल प्रहरीको आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ को वार्षिक तथ्याङ्क अझै गम्भीर अवस्था देखाउँछ। प्रहरी तथ्यपत्रअनुसार उक्त अवधिमा ७,२२१ जनाको आत्महत्याबाट मृत्यु भएको अभिलेख छ। यसमध्ये ४,०७१ पुरुष, २,३६४ महिला, ५०४ बालिका र २७९ बालक रहेका छन्। प्रदेशगत रूपमा सबैभन्दा बढी संख्या कोशी प्रदेशमा र त्यसपछि मधेश तथा लुम्बिनी प्रदेशमा देखिएको छ।

यसले नेपालमा आत्महत्या रोकथामलाई केवल मानसिक स्वास्थ्यको विषयका रूपमा नभई सामाजिक सुरक्षा, पारिवारिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था, हिंसा, लागूपदार्थको प्रयोग, सामाजिक दबाब र संकट व्यवस्थापनसँग जोडिएको बहुआयामिक विषयका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखाउँछ।

आत्महत्याको एउटै कारण हुँदैन। व्यक्ति–व्यक्ति अनुसार परिस्थिति फरक हुन सक्छ। लामो समयसम्मको मानसिक तनाव, डिप्रेसन वा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक द्वन्द्व, सम्बन्धमा समस्या, आर्थिक संकट, बेरोजगारी, हिंसा, सामाजिक बहिष्करण, दीर्घरोग, लागूपदार्थको दुरुपयोग, शैक्षिक दबाब तथा अत्यधिक एक्लोपनजस्ता अवस्थाले जोखिम बढाउन सक्छन्। 

विशेषगरी किशोरकिशोरी तथा युवामा परीक्षा र शैक्षिक दबाब, प्रेम तथा सम्बन्धसम्बन्धी समस्या, रोजगारीको अनिश्चितता, साइबर बुलिङ, सामाजिक तुलना र भविष्यप्रतिको चिन्ताले भावनात्मक संकट सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले विद्यालय, परिवार र समुदायमा मानसिक स्वास्थ्य तथा भावनात्मक समस्याबारे खुला संवाद आवश्यक छ।

नेपाल सरकारले पछिल्ला वर्षहरूमा मानसिक स्वास्थ्य तथा आत्महत्या रोकथामलाई नीतिगत र सेवागत रूपमा प्राथमिकता दिन थालेको छ। सरकारले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य नीति अघि बढाएको छ र मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

आत्महत्या रोकथामको पहिलो आधार सुनाइ र साथ हो। कसैले “म बाँच्न चाहन्नँ”, “मेरो जीवनको कुनै अर्थ छैन” वा आफूलाई अरूका लागि बोझ ठान्ने जस्ता कुरा गरिरहेको छ भने त्यसलाई मजाक वा ध्यान आकर्षण गर्ने प्रयासका रूपमा लिनु हुँदैन।

नेपालको संघीय संरचनामा आत्महत्या रोकथामलाई स्थानीय तहसम्म पु¥याउन सकिन्छ। स्थानीय सरकारले आधारभूत स्वास्थ्य सेवासँग मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई जोड्ने, विद्यालयमा मनोसामाजिक परामर्श सञ्चालन गर्ने, स्वास्थ्यकर्मी तथा समुदायका स्वयंसेवकलाई तालिम दिने र जोखिममा रहेका व्यक्तिको पहिचान तथा रेफरल प्रणाली विकास गर्न सक्छ।

त्यस्तै, महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बेरोजगार युवा तथा सामाजिक रूपमा जोखिममा रहेका समुदायलाई लक्षित गरी मनोसामाजिक सहयोग र सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।

विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ—कहिलेकाहीँ मानिसलाई समाधानभन्दा पहिले साथ चाहिन्छ, उपदेशभन्दा पहिले सुनाइ चाहिन्छ र आलोचनाभन्दा पहिले सहानुभूति चाहिन्छ।

नेपालमा आत्महत्याका तथ्याङ्क गम्भीर छन्, तर यसलाई रोक्न सकिने अवसर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। परिवारले ध्यान दिने, विद्यालयले सुन्ने, समुदायले साथ दिने, स्वास्थ्य संस्थाले उपचार दिने, स्थानीय सरकारले सेवा विस्तार गर्ने र राज्यले प्रभावकारी नीति तथा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो भने धेरै जीवन जोगाउन सकिन्छ।

यतिबेला देश दुखिरहेको छ। आम नागरिकका मन तड्पिएको छ। बाढीबाट प्रत्यक्ष पीडितलाई मानसिक सहयोगको खाँचो छ भने एकआपसमा भाइचाराको आवश्यकता छ। बाढी प्रभावित क्षेत्रका स्थानीय तह आफैं प्रभावित भएको वर्तमान अवस्थामा अधुरो प्रदेश सरकारको मुख ताक्नुभन्दा संघीय सरकारले पुनर्निर्माण र पुनर्स्थापनामा तदारुकता देखाउनु पर्छ।

उक्त स्थानीय क्षेत्र र सो आसपासमा महामारीको जोखिम संगै मानसिक समस्याले नेटो काट्ने सम्भाबना बढि छ। संसार भर पछिल्लो समय नसर्ने रोग मध्य सबैभन्दा ठुलो समस्या मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। बिपद र महामारी वा असहज परिस्थीतिमा एकदमै उकालो लाग्ने मानसिक स्वास्थ्य समस्या समाधानका लागि सबैले बेलैमा ध्यान दिन जरुरी छ। विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको सबैमा शुभकामना।

(लेखकः नेपाल महिला सामुदायिक सेवा केन्द्र रुकुम पूर्वकी जिल्ला संयोजक हुन्।)