कर्णाली केवल नेपालको एउटा भूगोल होइन, त्यो अभाव, उपेक्षा, संघर्ष र मौन पीडाले बनेको एउटा छुट्टै संसार हो। त्यहाँका पहाडहरू जति कठोर छन्, मानिसहरूको जीवन पनि त्यत्तिकै कठिन छ।

त्यहाँको चिसो केवल मौसमको चिसोपन होइन, राज्यको अनुपस्थितिले जमाएको चिसोपन पनि हो। त्यही कर्णाली अहिले राजधानी काठमाडौंको रंगमञ्चमा बोलिरहेको छ— नाटक ‘अछेता’ मार्फत।

गोविन्द सुनार निर्देशित यो नाटक अहिले बत्तीसपुतलीस्थित शिल्पी थिएटर मा मञ्चन भइरहेको छ।

‘अछेता’ लाई केवल एउटा नाटक भन्नु अन्याय हुनेछ। यो एउटा भूगोलको सामूहिक आत्मकथा हो। एउटा यस्तो दस्ताबेज, जसले राज्यले लुकाउन खोजेका घाउहरूलाई मञ्चको उज्यालोमा ल्याइदिएको छ।

‘अछेता’ हेर्दा दर्शक हलमा बसिरहेको महसुस गर्दैन। बरु ऊ बिस्तारै कर्णालीको कुनै दुर्गम गाउँतिर तानिन्छ— जहाँ ढुङ्गाले छाएका घर छन्, धुलोले भरिएका बाटा छन्, टाढा कतै मन्दिरको घण्टी बजिरहेको छ, र मान्छेहरू अभावसँगै बाँच्न बाध्य छन्। मञ्चमा देखिने दृश्यहरू कृत्रिम लाग्दैनन्।

त्यहाँको भाषा, लवज, भाका, लोकसंस्कृति र मौनता सबै वास्तविक लाग्छ। यही यथार्थले ‘अछेता’ लाई शक्तिशाली बनाएको छ।

नाटकको केन्द्रमा छन्— दल कामी र उनकी पत्नी गीता। उनीहरू केवल पात्र होइनन्, नेपाली समाजका हजारौँ सीमान्तकृत मानिसहरूको प्रतिनिधि हुन्। दल कामी मूर्तिकार हुन्। उनी आफ्ना हातले देवताका मूर्ति बनाउँछन्। गाउँका मानिसले पूजा गर्ने भगवान् तयार गर्छन्। तर विडम्बना, उनी आफैं ती देवतालाई छुन पाउने अधिकारबाट वञ्चित छन्।

मञ्चमा एउटा अत्यन्तै मार्मिक दृश्य आउँछ— दल आफूले बनाएको देवतालाई अक्षता चढाउन मन्दिर पुग्छन्। तर मन्दिरको आँगनमै उनलाई रोक लगाइन्छ। उनी अछूत हुन्। उनले छोएको अक्षता ‘अपवित्र’ मानिन्छ।

त्यसपछि त्यही अक्षता फालेर आफूलाई ‘शुद्ध’ बनाउने कथित उच्च जातीय मानसिकता मञ्चमा देखाइन्छ। दृश्य सामान्य जस्तो लाग्न सक्छ, तर त्यसले नेपाली समाजभित्र सदियौंदेखि गडेर बसेको जातीय विभेदलाई निर्ममतापूर्वक नङ्ग्याइदिन्छ।

यहींबाट ‘अछेता’को वास्तविक शक्ति सुरु हुन्छ।

दल कामीको चरित्र आफैंमा एउटा गहिरो प्रतीक हो। उनीमाथि जब देउता चढ्छ, त्यही समाज उनका खुट्टामा ढोग्न पुग्छ। सबै जातका मानिस उनीबाट आशिर्वाद थाप्न आउँछन्। तर जब देउताको आवेश ओर्लिन्छ, त्यही समाजले उनलाई फेरि ‘तल्लो जात’ बनाइदिन्छ। यही विरोधाभासले नाटकको शीर्षकलाई गहिरो अर्थ दिन्छ। समाजले उनको सीप स्वीकार्छ, तर अस्तित्व अस्वीकार गर्छ। देवता स्वीकार्छ, मान्छे अस्वीकार गर्छ।

नेपाली समाजको जातीय पाखण्डलाई यति सशक्त र असहज ढङ्गले मञ्चमा उतार्ने नाटकहरू नेपाली रंगमञ्चमा विरलै देखिन्छन्।

तर ‘अछेता’ केवल जातीय विभेदको कथा मात्र होइन। यो अन्धविश्वास, राज्यको अनुपस्थिति र स्वास्थ्य संकटको पनि कथा हो।

नाटकको अर्को अत्यन्तै मार्मिक तह त्यतिबेला खुल्छ, जब दल र गीताको नवजात शिशु बिरामी पर्छ। गीता अस्पताल जान आग्रह गर्छिन्। उनी उपचार खोज्न चाहन्छिन्। तर दल भने भगवान्, धामी र विश्वासतिर दौडिन्छन्। यही द्वन्द्वले कर्णालीको वास्तविकता देखाउँछ— जहाँ अस्पताल भवन छन्, तर डाक्टर छैनन्। स्वास्थ्य चौकी छन्, तर औषधि छैन। सुविधा कागजमा छ, जीवनमा छैन।

काठमाडौंमा सामान्य लाग्ने उपचार कर्णालीका गरिब परिवारका लागि सपना जस्तै टाढा हुन्छ। पैसा हुनेहरू नेपालगञ्ज, काठमाडौं वा लखनऊसम्म जान सक्छन्। तर दल र गीताजस्ता परिवार आफ्नै गाउँमा पीडा बोकेर बस्न बाध्य छन्। बच्चा बचाउने कि परम्परा जोगाउने भन्ने द्वन्द्वले नाटकलाई अझ गहिरो बनाइदिन्छ।

‘अछेता’ले अन्धविश्वासलाई केवल अज्ञानताको रूपमा चित्रण गर्दैन। यसले देखाउँछ— जब राज्य अनुपस्थित हुन्छ, तब मानिसहरू बाध्य भएर देवतामा भरोसा गर्न थाल्छन्। अस्पतालभन्दा धामी नजिक हुन्छ। औषधिभन्दा मन्त्र सजिलो हुन्छ। र यही बाध्यता बिस्तारै संस्कार बन्छ।

नाटकको अर्को ठूलो शक्ति यसको भाषा हो। खस भाषाको प्रयोगले ‘अछेता’ लाई कृत्रिम हुन दिएको छैन। संवादहरू लेखिएको जस्तो लाग्दैनन्, गाउँघरमै सुनेका आवाजजस्ता सुनिन्छन्। कलाकारहरूको उच्चारण, लवज र मौनतासमेत यति स्वाभाविक छन् कि दर्शकलाई लाग्छ— यो कथा अभिनय होइन, वास्तविक जीवन हो।

मञ्च सजावट पनि उत्तिकै प्रभावशाली छ। काठका मूर्ति, छानो भएका घर, स्थानीय पोशाक, धुवाँ, लोकभाका र असारे गीतहरूले शिल्पी थिएटरको मञ्चलाई साँच्चै कर्णाली बनाइदिएको छ। कतिपय दृश्यमा दर्शक भावनात्मक रूपमा यति गहिरो डुब्छ कि उसले आफू हलभित्र बसेको बिर्सिन्छ।

विशेषगरी मृत्यु संस्कारसँग जोडिएका दृश्यहरू अत्यन्तै शक्तिशाली बनेका छन्। सामूहिक भाकाहरू, मौनता र पात्रहरूको शरीरभाषाले दृश्यलाई केवल हेर्ने होइन, महसुस गर्ने बनाइदिन्छ।

अभिनयतर्फ झकेन बिसीले ‘दल कामी’ लाई निभाएका मात्र छैनन्, बाँचेका छन्। उनको आँखामा देखिने अपमान, काँधमा देखिने थकान र देउता चढ्दाको शरीरभित्रको कम्पनले पात्रलाई असाधारण बनाइदिएको छ। कतिपय दृश्यमा लाग्छ, उनी अभिनय गरिरहेका छैनन्, बरु सदियौँदेखि थोपारिएको जातीय पीडा शरीरमै बोकेर उभिएका छन्।

गीताको भूमिकामा सुस्मिता कुँवर पनि उत्तिकै सशक्त देखिन्छिन्। एउटा आमाको डर, श्रीमतीको पीडा र चेतनाको आवाज उनले अत्यन्त स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्। उनको रोदन अभिनयजस्तो लाग्दैन, वास्तविक पीडाको प्रतिध्वनिजस्तो लाग्छ।

गोविन्द सुनारको निर्देशनको सबैभन्दा ठूलो सफलता भनेकै इमानदारिता हो। उनले कर्णालीलाई दया माग्ने भूगोल बनाएर प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले त्यहाँको भाषा, संस्कृति, विद्रोह, अपमान र आत्मसम्मानलाई बराबरीको गरिमासहित मञ्चमा उतारेका छन्।

सायद यही कारणले ‘अछेता’ हेर्दा दर्शक केवल मनोरञ्जित हुँदैन, ऊ असहज हुन्छ। ऊ आफ्नै समाजबारे सोच्न बाध्य हुन्छ। नाटक सकिएपछि पनि उसका पात्रहरू दर्शकको मनमा बाँचिरहन्छन्।

आजको समयमा धेरै नाटकहरू कथा सुनाउँछन्, केही मनोरञ्जन दिन्छन्, केही क्षणिक ताली बटुल्छन्। तर विरलै त्यस्ता कृति आउँछन्, जसले समाजको मौन पीडालाई सार्वजनिक बहसमा बदलिदिन्छन्। ‘अछेता’ त्यस्तै एउटा दुर्लभ कृति हो।

यसले प्रश्न गर्छ— अझै किन दल कामीहरू मन्दिरको आँगनमै रोकिन बाध्य छन्? किन कर्णालीमा अस्पतालभन्दा धामीमाथि भरोसा बढी छ? किन राज्यको उपस्थिति कागजमा मात्र सीमित छ? र आखिर काठमाडौं र कर्णालीबीचको दूरी केवल भूगोलको हो, कि अवसर, पहुँच र मानवीय सम्मानको पनि?

नाटक मञ्चबाट बिस्तारै ओझेलिन्छ। बत्ती निभ्छ। संवाद सकिन्छन्। तर ‘अछेता’ को पीडा भने दर्शकको मनभित्र लामो समयसम्म गुञ्जिरहन्छ।

किनभने रङ्गमञ्च केवल मनोरञ्जनको थलो होइन। त्यो समाजले लुकाउन खोजेका घाउहरूको सार्वजनिक बयान पनि हो।

र ‘अछेता’ ले ती घाउहरूलाई अत्यन्त इमानदार ढङ्गले सबैको अगाडि राखिदिएको छ।